मुक्तक

नटुङ्गीने यात्रामा छु खेल जिन्दगीको 
सबै यात्री सङ्गी नहुने मेल जिन्दगीको 
कहिले सम्भावनाको खात त कहिले चुनौतिको 
यस्तै रहेछ बाढी अनी भेल जिन्दगीको। 

अक्टुबर २२

पर्देशमा रहेपनी भाषा भुल्ने छैन 
तिमीले साचेको त्यो आशा भुल्ने छैन 
याद आउछ तिनै पलहरु अनी दिनहरु 
त्यो गाउघर र आफन्तजन खासा भुल्ने छैन ।

विदेशी भूमि

केही नेपालीको लागि विदेशी भूमि रहर होला। तर अधिकांश नेपालीको लागि यो एउटा बाध्यता हो। उचित रोजगार र अवसर को खोजीमा विदेश आउने नेपालीको पछाडि उसको पारिवारिक विछोड र सामाजिक शून्यता साथै हुन्छ। त्यसमाथि आर्थिक रुप मा नि ऊ पिरोलिएको हुन्छ। अधिकांश नेपाली खोजेको र ऋण लिएको पैसामा विदेश गएका हुन्छन् । त्यस बाहेक पनि नयाँ वातावरण, भाषा ,संस्कृति, व्यस्त जीवन जस्ता समस्या उनीहरुको जीवनमा एकै पटक आइपर्छ। विदेशको जीवन आफूले सोचे जस्तो हुँदैन। आफूले सोचे जस्तो र विदेशको जीवनमा मेल नखाँदा नैरास्य बढेर जान्छ। यसका कारण उनीहरुमा तनाव ,चिन्ता, अनिद्रा, अरुचि, पाचन समस्या जस्ता समस्याको सुरुवात हुन्छ। जुन समस्या लामो समय सम्म रहँदा उनीहरुमा विभिन्न मानसिक समस्याको सुरुवात हुन्छ।

यूरोप सपना

जो कसैको पनि सपनाको संसार हुने गर्छ यूरोप । यूरोप पुग्न लाखौं रुपैया तिर्न तयार हुन्छन जो कोही पनि । नेपालको हरेक समाज अहिले बिदेश बाट आउने रेमिट्यान्सले झिलीमिली छ । शहर बजार ब्यस्त बनेका छन , धेरै परिवारको अर्थिक अवस्था उकासिएको छ । धेरै को परिवारले मकै र कोदोको धिडो खान छाडेका छन , घण्टौ लगाएर दाउराको भारी बोक्नु परेको छैन एक क्लिकको भरमा खान पाकेको छ । बच्चाको उज्यल भबिस्यको कल्पनामा धेरै आमाहरु शहर बजार झरेका छन । अझै भन्नु पर्दा सजिलै सँग खाडी मुलुक जानु भन्दा पनि दलालको हातमा लाखौं रुपैया सुम्पेर यूरोप जान भाग्य मानी ठान्छन । यूरोपको देश मध्य इटाली पनि एक हो । यहाँ बेनी, बाग्लुङ, धादिङ, गोर्खा, झापा, काठमाण्डौ, ईलाम, इटहरी, धरान, पोखरा, काभ्रे आदी  घर भएका नेपालीहरु छन । करिब हजारको हाराहारिमा नेपालीहरु यहाँ भएको मैले सुनेको छु । मिलान शहरमा मात्र २०० को सङ्ख्यामा रहेका छन । 

एनआरएन अभियानका आठ वर्ष

- जीवा लामिछाने              


'नेपालीका लागि नेपाली' भन्ने सन्देश लिएर विदेशमा बस्ने नेपाली समुदाय संगठित हुनथालेको आठ वर्ष बितेको छ । संगठित भए विदेशमा पनि नेपालीको हकहित संरक्षणको आवाज बुलन्द बनाउन सकिन्छ तथा सीमित साधन, स्रोत र अनुभवलाई एकत्रित गरी मातृभूमिमा पनि केही योगदान गर्न सकिन्छ भन्ने मान्यता बोकेर गैरआवासीय नेपाली अभियान सुरु भएको थियो । नेपालको आर्थिक, सामाजिक रूपान्तरणमा आफ्नो सामूहिक भूमिकाको खोजीले गैरआवासीय नेपाली अभियानमा संलग्न हुन हामीलाई प्रेरित गरेको हो ।
संगठित हुने स्थापनाको पहिलो उद्देश्यमा हामीलाई निकै सफलता मिलेको छ । आठ वर्षको छोटै अवधिमा ५७ मुलुकमा विस्तार भई गैरआवासीय नेपालीको विश्वव्यापी सञ्जाल निर्माण भएको छ । विदेशमा नेपालीहरूका धेरै संगठन भएपनि सबैलाई समेट्न सक्ने साझा संगठनको खाँचोलाई गैरआवासीय नेपाली संघको सञ्जालले पूरा गरेको छ । हुन त भारतीय, चिनियाँ, ल्याटिन अमेरिकन र अफ्रिकन डायस्पोराको आ-आफ्नो मूल देशमा बढेको सक्रियता र पारस्परिक सहयोगको सफलताको कथाले पनि हामीलाई प्रेरित गरेको थियो । तर अहिले हाम्रो सञ्जालले अरू डायस्पोरालाई उछिनेको छ । पछि जन्मिए पनि यति धेरै मुलुकमा विस्तारित भएको डायस्पोरा सञ्जाल सम्भवतः अर्को छैन । बलियो संगठनका कारण विदेशमा आफ्ना हकअधिकारमा दाबी गर्ने हाम्रो शक्ति त बढेको छ नै, नेपालमा पनि संगठित भएर सामूहिक सहभागिता जनाउने सामथ्र्यमा वृद्धि भएको छ । यही सुदृढ सञ्जाललाई मध्यनजर गरी बुधबार (आज) देखि सुरु हुने गैरआवासीय नेपाली संघको पाँचौं विश्व सम्मेलनको नारा 'हाम्रो सञ्जाल, हाम्रो पहिचान समृद्ध नेपाल' तय गरिएको छ ।

स्विट्जरल्यान्ड सपना

- जीवा लामिछाने              

काठमाडौ, श्रावण ८ -

लामो समयदेखि नेपाललाई स्विट्जरल्यान्ड बनाउने भाषण गर्दै र सुन्दै आइएको छ । नेपालजस्तै भूपरिवेष्ठित यो पहाडी मुलुकको नेपालसँग अरु के-के समानता छन् । किन अहिलेसम्म नेपाल यस्तै विकसित हुन सकेन ?

पञ्चायतकालीन नेताहरूले जनतालाई स्विट्जरल्यान्डको सपना देखाउँथे । 'हामी मुलुकलाई स्विट्जरल्यान्ड बनाउँछौं' भन्ने त नेताहरूको थेगोजस्तै थियो । प्रजातन्त्रकालमा पनि नेताहरूले यो थेगो छोडेनन्, सपना बाँड्न छोडेनन् । नेपालजस्तै पहाडी र भूपरिवेष्ठित भएर पनि समृद्ध मुलुक भएकाले स्विट्जरल्यान्डको सपना देखाइएको होला । बाँडिएका ती सपनाहरूले गर्दा मेरो मानसपटलमा स्विट्जरल्यान्डकै जस्तो सुन्दरता र समृद्धि हाम्रो मुलुकमा पनि हुनेछ भन्ने विश्वास स्थापित भएको थियो ।

एनआरएन: अपेक्षा र यथार्थ

- जीवा लामिछाने              

२०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनले पासपोर्ट खुला गरेपछि ठूलो संख्यामा नेपाली विदेशिने क्रमसँगै संसारभरि नेपाली डायस्पोरा फैलिएको छ । साढे २ दशकभन्दा कम समयमा सबै महादेशमा नेपालीले उल्लेख्य उपस्थिति जनाइसकेका छन् । गैरआवासीय नेपाली संघ (एनआरएनए) को छैटौं महाधिवेशन/विश्व सम्मेलनमा ५० देशका साथीहरूले सहभागिता जनाइरहनुभएको छ । विदेशमा बस्ने ने पालीले पनि मातृभूमिका लागि केही गर्नुपर्छ भनेर गैरआवासीय नेपाली संघको परिकल्पना गरिएको हो ।
विदेशका नेपाली विभिन्न संघ-संस्थामा संगठित हुने क्रम एनआरएन जन्मनु अघि नै सुरु भएको हो । नेपाली कांग्रेस समर्थक जनसम्पर्क मञ्च, नेकपा एमाले समर्थक प्रवासी नेपाली संघ आदि पहिलेबाटै थिए । तर सम्पूर्ण नेपालीको साझा अराजनीतिक मञ्च  चाहिन्छ भनेर एनआरएन परिकल्पना गरिएको हो । छिमेकमा भारत सरकारले गैरआवासीय भारतीय (एनआरआई) लाई संगठित गरी मातृभूमिमा लगानी भित्र्याउन थालेकाले पनि हामी प्रेरित भयौं ।

दसैं उत्सब

जब नेपाली पात्रोमा घटस्थापना शुरु हुन्छ अनी मन मस्तिस्कमा दसैंको ढ्याङ्ग्रो बज्न थाल्छ । घर देखी टाढा रहेकाहरुलाई घर जाने हतारो, साना केटा केटीहरुलाई नयाँ लुगा किन्ने हतारो, आफन्तहरु बिच भेटघाट गर्ने हतारो, मन्यजको आशिर्बाद थप्ने हतारो, किन्मेल गर्ने हतारो, यो हतारोको बिचमा अघिल्ला दसैंहरुको उल्लासको झझल्को मन मस्तिस्कमा आइरहेको हुन्छ । त्यही सम्झनाले पनि अझै यो सलको दसैंपनी उल्लासमय बन्ने सपना अनी कल्पनामा दसैं मान्न हतारिन्छन मनहरु । बिशेषत दसैं हिन्दू धर्मावलम्बीहरुले मान्ने परम्परा हो । हिन्दू सस्क्रीती हो । अघिल्ला सासकहरुले गरेको भुलले गर्दा अन्य धर्म माने धर्मालु अनी अन्य समुदायले पनि एस पर्वलाई बिशेष महत्वका साथ माने गर्दै आइरहेका छन । र पछीला बर्षहरुमा दशै माने परम्परामा केही परिवर्तन आएको छ, केही बिकास भएको छ । दसैंको अवसरमा लामो सरकारी बिदा हुने भएकोले पनि सम्पूर्ण नेपाली यो बिदाको अवसर सदुपयोग गर्न चाहन्छन । त्यसैले पनि काम बिशेषले घर देखी टाढा रहेका ब्यक्तीहरु घर फर्कान्छन, साथीभाइ भेटघाट गर्छन अनी रमाउछन । आफन्तहरु बिच भेटघाट गर्ने अवसर पनि यो समयमा जुर्दछ । यिनै बाहानाहरुले गर्दा समग्रमा सम्पूर्ण नेपालीले दसैं मनाउछन भनीदियो । तर बास्तबिकता फरक छ । ईतिहास पल्टायर हेर्ने हो भने यो दसैं पर्व जनजाती समुदायमा लादियको छ । उदाहरणको रुपमा - तामाङहरु बोन धर्म मान्थे र अहिले पनि मान्छन, बिस्तारै बौद्ध धर्ममा आस्था राख्ने भय । तामाङ समुदायको रितिरिवाज सस्क्रीती अनी परम्परामा दसैं मनाउने भन्ने कहिकतै उल्लेख भएको पाइदैन । र कहीकतै उल्लेख भयको पाइयको पनि छ । तर त्यहा केही गडबडी अनी त्यो सस्क्रीतिलाई बङ्याइयको लाटाले पनि बुझ्छन । यस्तै राइ, गुरुङ, भोटे, मगर आदी जातिहरुको परम्परामा दसैंको ईतिहास छैन । तै पनि अहिले सम्पूर्ण नेपालीहरुलाई दसैं मान्नु छ । देश धर्म निरपेक्षतामा गय । सबैले आ आफ्ना सस्क्रीती र ईतिहास बुझ्दै छन । जबरजस्ती मान्न लागाइनु र आफ्नै बिबेकले बुझ्नुमा फरक छ । मात्र यतीकी समय लाग्छ । कसैलाई जबर्जस्ती गरिन्छ भने त्यो अपराध हो । अघिल्ला सासक बर्ग अछुतो छैन । तिनैले गरेको अपराध अहिलेका जनजाती पुस्ताले भोग्दै छन । अहिलेका सासकले यो कुरा बुझ्न जरुरी छ ।
      नेपालमा दसैं उत्सब चलिरहदा यती खेर म यूरोपको कुनै कुनामा दसैंको रमझम, भेटघाट अनी भलाकुसारीमा छु । आफ्नै देशमा रहदा त्यो लामो बिदाको समय, साथी भाई सँगको भेटघाट, रमाइला कार्यक्रमहरुमा भाग लियको यादहरु लाई निरन्तरता दिनकोलागी पनि हामी यहाँ नेपालीहरु जम्मा भयका छौ । साथीहरु जम्मा भय गफगाफ रमाइलो, खानपिन, अनी हिन्दू धर्मवलम्बी साथीहरु टिका जमरा लागाउछन अन्यलाई कर छैन । बिदेशमा रहदा नेपालको चाड भेटघाट गर्ने बाहान बनीदिदो रहेछ । हामीले दसैंको बाहानामा इटलिको मिलन शहरमा जम्मा भयर खुब रमायौ, खयौ, अनी खुब जन्मभुमी सम्झियौ, त्यो बिगत सम्झीयौ, अनी त्यो लट्टे पिङ्ग सम्झियौ । र कत्ती साथीहरु परिवार सम्झीदै मनका कुराहरु साथीहरु सँग साट्दै थिय, त कोही दशकौ भइसक्यो स्वदेश छाडेको नरमाइलो मन्दै थिय । यो अवसर जुर्यायो नेपाल मितेरी मुन्च मिलानो, इटलिले ।

हामी सात समुन्द्र पारी छौ । नेपालमा दसैंको हर्सोलास भईरहेको समयमा यो पर्देशको ठाउमा हाम्रो नेपाली मनलाई बुझाउन, नेपाली बिच भेटघाट जमघट हुने अवसर मिलाउन पनि यो कार्यक्रम गरियको हो । नेपाल र नेपाली भन्ने भावना जगाउन, बिदेशी भुमिमा रहदा पनि आफ्नो भाषा, रितिरिवाज अनी सस्क्रीती जोगाउनको लागि पनि एस्तो कार्यक्रम अवस्यक छ ।

फुटपाथ पसल ( गफगाफमा आधारित )

लगानी - ब्यवसाय अनुसारको ।
प्रकृया - कमुने दि मिलनोमा गएर फर्म भर्ने ।
लाग्ने शुल्क - ३२ युरो
वार्षिक शुल्क - ८५ कर
ठाउको वार्षिक शुल्क - १००० युरो ( स्क्वायर फिटमा नापेर दिन्छ शायद )
चाहिने कागज पत्र - पेर्मेसो सुजोर्नो, कर्ता दि आइडीनटिटा, कोदिचेपिस्काले
कुन जोनामा गर्ने हो पहिले कन्फर्म हुने ।
१,२,३ युरोमा बेच्न सकिने अतिआवश्यक बस्तुहरु राख्न सकिन्छ ।
मासीक १००० कमाइ गर्न कम्तिमा पनि -
१०००/२४ = 41.66 युरो कमाउनु पर्छ । एस्को लागी कम्तीमा पनि दैनिक रुपमा १०० युरो बराबरको सामान बेच्न सक्नु पर्दछ ।
४१.६६/८ = ५.२० दिनको ८ घण्टा खट्दा पर्दो रहेछ ।
बिस्तारै यो क्रमलाई बढाउदै लग्न सकिन्छ ।
चाईनिज मर्केट बाट सामान ल्याएर बेच्न सकिन्छ । पछी पछी नेपाल बाट पनि सामान मगाउन सकिन्छ । 

दुबिधा नै दुबिधा ।

जीवनलाई ब्यवस्थित गर्न तिर लाग्ने कि सम्पतीको किचलो तिर ?
अरुको परिवार हेरेरै चित्त बुझाउने कि आफ्नो परिवार बनाउन तिर लाग्ने ?
जागिर खाने कि ब्यापार गर्ने ?
सधैं थोत्रो सोफामा सुत्ने कि नयाँ खाट किन्ने ?
ससुरालिमै मनमुटाव गरी बस्ने कि आफ्नो बाटो लाग्ने ?
सेवा गर्न तिर लाग्ने कि धन कमाउने तिर ?
सधैं अरुको किचलो सहेर बस्ने कि बिद्रोह गर्ने ?
म ठीक उनिहरु बेठिक कि उनिहरु ठीक म बेठीक ?


सासु ससुरा - सबै जना सदस्य आफ्नै वरिपरी देख्न चाहन्छ ।
छोरा छोरी - आधुनिकतामा चल्नु पर्ने, ह्या झ्याउ लाग्दो, पिज्जा खानु पर्ने, मै जाने मै सुन्ने ।
ठुलि छोरी ज्वाँई - कहिल्यै पनि पैसा छ भन्न जानेन, जहिल्यै पैसा छैन । तर बुडा बुडीकै कमाई राम्रो छ ।
नाता नातिनी -  दुबैलाई टि भि एक एक चाहिन्छ, पानी भन्दा जुस धेरै चाहिन्छ, बाउ र आमाको स्वभावको ।
माइली छोरी ज्वाइ - उ काममा जान्छे, आमा बा भाई बहिनिको चिन्ता छ उस्लाई, पाच पैसाको बचत गर्न सकेको छैन । चारै तिर बाडी दिने स्वभव त्यसको माथि सबै जना उसैमा निर्भर । म आए देखी पैसा बन्द , घरको तिर्नु बाहेक । सबै जना बम । पड्किन मात्र बाँकी छ । कहिले पड्किने हो प्रतिक्षामा छु । कि बम सँगै तहस नहस हुन्छु कि सुरक्षित हुन्छु । 

जब

जब कोही कसै देखी टाढा हुन्छ तब उस्लाई उस्को महत्व थाहा हुन्छ । नजिकको देवता हेला भनेको झै जब हामी नेपालमा हुन्छौ हामीलाई नेपाल र राष्ट्रियताको महत्व थाहा हुँदैन । जब हामी बिदेशिन्छौ तब हामी नेपाल, नेपाली भन्ने राष्ट्रीयता अनी घरको आमा बुवा र परिवार गुमाएको महशुस गर्न थाल्छौ । बिदेशीय पछी थाहा हुने रहेछ नेपालको त्यो परीचित ठाउँहरु अनी खुल्लम खुला लग्ने डाडा काडामा निस्फिक्री घुम्न सकेका, जो जस सँग पनि निस्फिक्री बोल्न सकेका, कही जान रोक तोक छैन, आफ्नै आफन्त आफ्नै गाउ ठाउँ, आफ्नै परिवारमा हासी खुशी बचेँका । आहा सम्झदा पनि रमाइलो लाग्ने । वस्तबिक सुख र आनन्द त त्यो हो जो हामी चिताउछौ जस्ले जिन्दगी बिताउन सजिलो बनाउछ । सबै छ नेपालमा । हामीलाई मात्र पैसाको पिरलो छ । पैसा सबै थोक होइन मात्र जिन्दगी चलाऊन चहिने एउटा पाटो । हामी भविस्य सुन्दर बनाउन र सम्पन्न हुनको लागि बिदेशीयका छौ सबै सुख त्यागेर । बिदेशमा दु:ख गरे पैसा छ , नेपालमा देखा सिखी गर्न पुग्ने पैसा छैन सबै सुख छ ।